N°9 – Cockerill n° 509 “Petit Château”

Huidige toestand: in afwachting van restauratie

De enige stoomlocomotief in onze collectie die voor een spoorwegmaatschappij heeft gereden. In dit geval la compagnie du chemin de fer Nord Belge, NB afgekort. Dit was de dochtermaatschappij van de machtige Franse chemin de fer Nord.

Van onze locomotief zijn er geen foto’s bekend toen ze tot de Nord-Belge toebehoorde. Hier staat de 752 “GODEFROID DE BOUILLON” (de latere 602) afgebeeld in de oorspronkelijke toestand. © Trainworld Heritage

Het was dan ook op basis van een ontwerp van de Franse Nord dat het Belgische dochterbedrijf op 20 mei 1858 een bestelling plaatste bij de locomotief-constructeur Cockerill van 5 stoomlocomotieven voor gebruik in de omgeving van Charleroi. Een vervolg bestelling werd geplaatst op 3 september 1859. Op 11 oktober 1860 werd de laatste locomotief van de tweede bestelling met bouwnummer 509 geleverd. Deze locomotief kreeg bij de Nord Belge het nummer 765 en de naam HUY. 

De 601 (ex 751) “CHARLEMAGNE” is inmiddels uitgerust met een afdak en een nieuwe schoorsteen. © P. Pastiels 

Deze locomotieven waren zeer krachtig en modern voor hun tijd. Het personeel gaf de locomotieven de bijnaam “petits chateaux” wegens hun hoogte. Dit model tenderlocomotief was het eerste met vier gekoppelde assen wereldwijd volgens sommige bronnen! De tender voor het water bevond zich onder de ketel, de zogenaamde well tank opstelling. Toch ontbreken er zaken die men op de latere locomotieven als standaard zag, zoals een cabine om het personeel te beschermen of injecteurs om het water in de ketel te pompen. 

Vanuit het depot Saint Martin werd de locomotief ingezet voor het slepen van lokale goederentreinen in de omgeving van Charleroi en voor rangeerdiensten. In 1881 kreeg de locomotief het nummer 615 aangewezen. Door de jaren werd de locomotief verbouwd. Ze werd uitgerust met een dak en kreeg voor 1911 een nieuwe ketel met een platte belpaire vuurkist. Het is niet duidelijk hoe de Eerste Wereldoorlog de locomotief verging. Mogelijk heeft ze een tijdje in Frankrijk gereden voor het moederbedrijf. 

De 612 (ex 762) “MARCHIENNES” staat op 27 juli 1935 in Saint-Martin. Ze toont ons de eindtoestand van de locomotieven bij de Nord-Belge: een nieuwe rookkastdeur en een nieuwe  stoomdom. © Joop Quanjer  

In 1926 werd de locomotief verkocht aan de mijn Charbonnages de Marcinelle Nord waar ze het nummer 6 kreeg en Bertha werd genoemd. 7 jaar later werd ze al doorverkocht aan de mijn Monceau Fontaine. Vanaf nu stond de locomotief bekend als MF72. Hier werd ze gebruikt voor rangeringen en het slepen van treinen naar het overgave station van de NMBS. In 1949 werd ze samen met MF71, ook een petit chateau in bezit van de mijn, compleet vernieuwd bij de firma Anglo Franco Belge. Hier ontving ze een nieuwe ketel, een volwaardige cabine en nieuwe tenders langs de zijkant van de ketel. Reeds in 1952 ontving de locomotief opnieuw een grote revisie na een ongeluk, deze keer bij de firma Couillet. 

In 1958 stond onze locomotief onder stoom in de mijn Monceau-Fontaine. © H.G. Hesselink

In 1965 werd de locomotief na meer dan honderd jaar dienst (!) uit dienst genomen. Wonderbaarlijk werd ze niet verschroot en tien jaar lang bleef ze wegroesten op de mijnzetel in Monceau. Begin jaren zeventig begon de NMBS een actief museumbeleid uit te bouwen en in 1976 werd de locomotief geschonken aan de NMBS. Ze werd overgebracht naar de oude stoomlocomotief werkplaats van Leuven die toen als bewaarplaats werd gebruikt. Ze bleef bewaard in de toestand zoals ze werd aangetroffen in Monceau. In 2013 moest de bewaarplaats ontruimd worden en kwam de locomotief terecht bij SDP. Het drijfwerk werd pas in 2025 gedeeltelijk overgebracht naar Baasrode-Noord. De locomotief staat momenteel achter de loods in Baasrode-Noord afgesteld in afwachting op een mogelijke restauratie. 

In maart 1969 is het vuur van MF72 al vier jaar gedoofd. In deze toestand bleef ze in Monceau staan totdat ze werd gered door de NMBS. ©happysongs151
De locomotief in 2013 na haar aankomst in Baasrode-Noord. © Maarten Lobbestael
nl_NLNL